لَوْ كانَ فيهِما الِهَةٌ الَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا « 1 » . در اينجا قرآن يك قضيهء شرطيه تشكيل داده ؛ مقدّم را استثنا كرده و تالى را ناديده گرفته است . قرآن با اين همه تأكيد بر روى عقل مىخواهد اين حرف بعضى از اديان را كه مىگويند ايمان با عقل بيگانه است و براى مؤمن شدن بايد فكر را تعطيل كرد و تنها قلب را به كار انداخت تا نور خدا در آن راه يابد ، ابطال نمايد . 2 . استفاده از نظام علّى و معلولى دليل ديگرى كه نشان مىدهد قرآن براى عقل اصالت قائل است اين است كه مسائل را در ارتباط علّى و معلولى آنها بيان مىكند . رابطهء علت و معلول و اصل عليت پايهء تفكرات عقلانى است و قرآن خود آن را محترم شمرده و به كار مىبرد . با آنكه قرآن از جانب خدا سخن مىگويد و خداوند نيز آفرينندهء نظام علت و معلولى است و طبعاً سخن از ماورائى است كه علت و معلول مادون آن قرار دارند ، با اين همه ، از اين موضوع غفلت نمىكند كه از نظام سببى و مسبّبى عالم ياد كند و وقايع و پديده‌ها را مقهور اين نظام بداند . به عنوان مثال اين آيه را در نظر بگيريد كه مىفرمايد : انَّ اللَّهَ لايُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِانْفُسِهِمْ « 2 » . مىخواهد بگويد درست است كه همهء سرنوشتها به ارادهء خداست ولى خداوند سرنوشت را از ماوراى اختيار و تصميم و عمل بشر بر او تحميل نمىكند و كار گزاف انجام نمىدهد ، بلكه سرنوشتها هم نظامى دارند و خدا سرنوشت هيچ جامعه‌اى را خود به خود و بىوجه عوض نمىكند ، مگر آنكه آنان خودشان در آنچه كه مربوط به خودشان است مانند نظامهاى اخلاقى و اجتماعى و . . . و آنچه مربوط به

--> ( 1 ) . انبياء / 22 [ اگر خدايان متعدد غير از ذات احديت وجود مىداشت ، آسمان و زمين تباه شده بودند . ] ( 2 ) . رعد / 11 .